زینب عنایت سراج کی بود و چرا «زینب ننداری» به نام او نام‌گذاری شد؟

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

برای بسیاری از باشندگان کابل، «زینب ننداری» نام سینمایی در امتداد سرک شیرعلی‌خان و وابسته به «میرمنو ټولنه» بود؛ اما نام این سینما در حقیقت یادگار زنده‌گی و خدمات زینب عنایت سراج، یکی از زنان پیشگام در آموزش، آگاهی و فعالیت‌های اجتماعی زنان افغانستان است.

سینمای زینب

بر بنیاد نوشتهٔ همدرد حسام (ویب‌سایت دعوت میدیا) و اطلاعات گردآوری‌شده از پژوهش‌های احسان لمر، زینب عنایت سراج در خانواده‌ای شناخته‌شده و فرهنگی پرورش یافت. پدرش سردار عنایت‌الله خان سراج، فرزند ارشد امیر حبیب‌الله خان و برادر شاه امان‌الله خان بود و مادرش خیریه طرزی، دختر بزرگ محمود طرزی، از چهره‌های برجستهٔ افغانستان، بود. زینب در خانواده‌ای بزرگ شد که آموزش، فرهنگ و خدمت اجتماعی در آن جایگاه مهمی داشت.

پس از رویدادهای سال ۱۹۲۹ میلادی و پایان سلطنت شاه امان‌الله، خانوادهٔ عنایت‌الله سراج افغانستان را ترک کرد و نزدیک به هجده سال در تهران زنده‌گی نمود. در این دوره، فرزندان خانواده به آموزش ادامه دادند. زینب و شماری از خواهرانش در مکتب معروف ژاندارک تهران تحصیل کردند و پس از فراغت، مدتی در همان مکتب به تدریس پرداختند. این تجربهٔ آموزشی، بعدها در فعالیت‌های او برای آموزش زنان افغانستان نقش مهمی داشت.

خانوادهٔ عنایت سراج در سال ۱۹۴۷ میلادی، در دورهٔ محمد ظاهرشاه، به افغانستان بازگشت و در خانۀ خانوادگی‌شان در چهارراهی ملک‌اصغر کابل، در محل گلبهار سنتر امروزی، اقامت گزیدند. به روایت ناصر ضیاء، خواهرزادۀ زینب، هوش، درایت و شخصیت او پس از بازگشت به کابل توجه مقام‌های وقت را جلب کرد و زمینهٔ سپردن مسئولیت مؤسسهٔ زنان به او فراهم شد.

زینب عنایت سراج

زینب عنایت سراج در سال ۱۹۵۰ میلادی ریاست مؤسسهٔ نسوان یا «میرمنو ټولنه» را بر عهده گرفت. کتاب «رهنمای کابل» نوشتهٔ محمد ناصر غرغشت نیز از او به‌عنوان نخستین زنی یاد می‌کند که افتخار ریاست انجمن زنان را به دست آورد. او در دوران مسئولیت خود، برای گسترش آموزش و آگاهی زنان تلاش کرد، تشکیلات «میرمنو ټولنه» را توسعه داد، کنفرانس‌ها و برنامه‌های راهنمایی برگزار نمود و کورس‌های گوناگون آموزشی را راه‌اندازی کرد.

در این مؤسسه، زنان و دختران در زمینه‌هایی مانند سوادآموزی، حفظ‌الصحه، امور خانه‌داری، خیاطی و آشپزی آموزش می‌دیدند. شماری از زنان باسواد نیز به‌صورت افتخاری و بدون معاش در برنامه‌های آموزشی همکاری می‌کردند. این فعالیت‌ها در روزگاری انجام می‌شد که فرصت‌های آموزشی و حضور اجتماعی زنان هنوز محدود بود؛ از همین‌رو، مؤسسهٔ نسوان برای بسیاری از زنان کابل به یکی از نخستین فضاهای سازمان‌یافتهٔ آموزش و مشارکت اجتماعی تبدیل شد.

در دورهٔ ریاست زینب، فعالیت‌های فرهنگی «میرمنو ټولنه» نیز گسترش یافت. برنامه‌های هنری و نمایشی برگزار می‌شد و بعدها تالاری بزرگ برای تیاتر و سینما در چارچوب مؤسسه ساخته شد. این تالار در آغاز با نام «سینمای مؤسسهٔ نسوان» شناخته می‌شد و محلی برای نمایش فلم، اجرای برنامه‌های هنری و گردهمایی‌های فرهنگی زنان بود. همچنین، مجلهٔ «میرمن» در سال ۱۳۳۲ خورشیدی آغاز به نشر کرد و فعالیت‌های مؤسسه به‌تدریج در شماری از ولایت‌های افغانستان نیز گسترش یافت.

به روایت نزدیکانش، زینب عنایت سراج شخصیتی باوقار، منظم، مهربان و دلسوز داشت. او ازدواج نکرد و بخش بزرگی از زنده‌گی خود را صرف مسئولیت‌های آموزشی و اجتماعی کرد. ناصر ضیاء، خواهرزادۀ او، نوشته است که زینب در میان اعضای خانواده با لقب «اُختی» شناخته می‌شد و پس از درگذشت پدرش، مسئولیت ادارهٔ خانه و خانواده را نیز بر عهده گرفت.

زینب در سال ۱۹۵۸ میلادی برای درمان بیماری سرطان از مسیر مسکو به برلین رفت؛ اما درمان نتیجه نداد و او در ماه دسمبر همان سال در برلین درگذشت. مرگ او پایان زنده‌گی زنی بود که سال‌های مهمی از عمرش را در راه آموزش و توانمندسازی زنان افغانستان سپری کرده بود.

در محل نمایش لباس: رییس موسسه نسوان در حال سخنرانی

پس از وفات او، تالار سینما و تیاتر مؤسسهٔ نسوان به پاس خدماتش به نام «زینب ننداری» نام‌گذاری شد. از آن پس، این نام یادآور زنی شد که در شکل‌گیری آموزش، فعالیت فرهنگی و حضور اجتماعی زنان در کابل نقش مهمی ایفا کرد.

بنابراین، هنگامی که از سینمای زینب ننداری سخن می‌گوییم، در واقع از میراث زنی یاد می‌کنیم که نامش با تاریخ موسسه نسوان «میرمنو ټولنه»، آموزش زنان و آغاز بخشی از فعالیت‌های فرهنگی زنان در کابل پیوند خورده است.

منابع: همدرد حسام، «زینب کی بود و زینب ننداری یادآور نام کیست؟. ویب‌سایت دعوت میدیا

روایت‌ها و تکملهٔ ناصر ضیاء، خواهرزادۀ زینب عنایت سراج. ویب‌سایت دعوت میدیا

محمد ناصر غرغشت. رهنمای کابل (۱۳۴۵) ص ۲۵۲