تاریخچه مختصر محله قلعه موسی کابل

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

متن آغازین

هر محله کابل برایم داستانی دارد؛ داستانی که گاهی در کتاب‌ها پیدا نمی‌شود و تنها در حافظه مردم زنده مانده است. یکی از همین محله‌ها قلعه موسی است، که بسیاری مردم آنجا زنده‌گی می‌کنند اما کمتر کسی از پیشینه و دگرگونی‌هایش آگاه است. برای نگارش این مطلب، از نوشته‌های آقای کریم پوپل، روایت‌های محلی و گزارش‌های تصویری رسانه‌های محلی بهره گرفته‌ام که بخشی از اطلاعات تاریخی این محله و وضعیت فعلی را دربر می‌گیرد.  

قلعه موسی؛ از محله یهودیان کابل تا یکی از مناطق پررونق امروز

قلعه موسی در ناحیه دهم، یکی از محله‌های قدیمی کابل است که در نزدیکی خواجه‌رواش و در شرق شهرنو موقعیت دارد. این منطقه به دلیل قرار گرفتن در پشت تپه بی‌بی مهرو، تا سال‌ها از دید مستقیم بخش‌های مرکزی شهر پنهان بود و همین موقعیت جغرافیایی، به آن هویتی متفاوت بخشیده بود.

بر اساس نوشته کریم پوپل، قلعه موسی در آغاز قلعه‌ای از خشت و سنگ بود که به دست یهودیان کابل ساخته شده بود. در آن زمان، این محله یکی از مراکز زندگی جامعه یهودیان کابل به شمار می‌رفت و در نزدیکی آن، عبادتگاه یهودیان (کنیسه) نیز قرار داشت. یهودیان افغانستان تا میانه قرن بیستم، به‌ویژه در کابل و هرات، از جوامع شناخته‌شده کشور بودند و پس از تشکیل دولت اسرائیل، بیشتر آنان به مهاجرت روی آوردند.

رویدادهای تاریخی جنگ اول انگلیس و افغانستان نیز بر این منطقه اثر گذاشت. به روایت کریم پوپل، در دوران اشغال کابل توسط نیروهای انگلیسی، شماری از سربازان آنان در نزدیکی قلعه موسی دفن شدند و آن محل بعدها به «قبر گورا» شهرت یافت.

قلعه موسی تنها محل زندگی یهودیان نبود. در دوره‌های مختلف، اقلیت‌های مذهبی دیگری مانند ارمنیان و کاتولیک‌ها نیز در کابل حضور داشتند، هرچند بخش بزرگی از آنان در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم افغانستان را ترک کردند.

پس از ترور محمد نادرشاه، شرایط زندگی برای شماری از هزاره‌های کابل دشوار شد و بسیاری از آنان به قلعه موسی نقل مکان کردند. این روند باعث شد که ترکیب جمعیتی محله تغییر کند و در دهه‌های بعد، قلعه موسی به یکی از مناطق کم‌برخوردار کابل تبدیل شود. تا اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، این محله از فقیرترین مناطق پایتخت به شمار می‌رفت، اما با گسترش شهر و افزایش ساخت‌وسازها، به‌تدریج چهره آن دگرگون شد و امروز بخش‌هایی از قلعه موسی به مناطق مسکونی نسبتاً آباد و پررونق تبدیل شده است.

وضعیت فعلی

امروز قلعه موسی دیگر آن محله دورافتاده و کم‌جمعیت گذشته نیست. این منطقه که در ناحیه دهم شهر کابل و در نزدیکی چهارراهی وزیرآباد، قلعه فتح‌الله و شهرنو موقعیت دارد، در سال‌های اخیر به یکی از محله‌های مهم مسکونی و تجاری پایتخت تبدیل شده است. نزدیکی به وزیر اکبرخان و مراکز اداری و دیپلماتیک، ارزش املاک این ساحه را نیز افزایش داده است.

بافت شهری قلعه موسی آمیزه‌ای از خانه‌های قدیمی و آپارتمان‌های نوساز است. در بخش‌های نوآباد، ساختمان‌های چندمنزله مسکونی و تجاری به سرعت جای خانه‌های گِلی و فرسوده را گرفته‌اند و امروزه آپارتمان‌های مدرن، خانه‌های ویلایی و مجتمع‌های تجاری در کنار هم دیده می‌شوند. به همین دلیل، این محله از جمله مناطقی است که بیشترین ساخت‌وسازهای سال‌های اخیر را تجربه کرده است.

در امتداد سرک‌ها و کوچه‌های قلعه موسی، ده‌ها دکان مواد خوراکه، میوه و سبزی، نانوایی، قصابی، دواخانه، رستورانت، کافی‌شاپ، فروشگاه‌های لوازم خانگی، بوتیک‌ها و مراکز خدماتی فعالیت دارند و نیازهای روزمره باشندگان را برطرف می‌کنند. بازارهای محلی این منطقه، به‌ویژه بازار مواد غذایی و میوه و ترکاری، از صبح تا شام پررفت‌وآمد و پرجنب‌وجوش هستند.

شاروالی کابل نیز در سال‌های اخیر پروژه‌های متعددی را برای بهبود وضعیت این محله اجرا کرده است. قیرریزی سرک‌های خاکی، توسعه شبکه راه‌ها، بهسازی کوچه‌ها و همکاری با شورای مردمی محل برای مدیریت تنظیف، سرسبزی و خدمات شهری، چهره قلعه موسی را نسبت به گذشته دگرگون ساخته است.

از نگاه اجتماعی نیز قلعه موسی محله‌ای متنوع به شمار می‌رود. خانواده‌های قدیمی کابل، کارمندان ادارات دولتی و خصوصی، تاجران، دکان‌داران و مهاجرانی که پس از سال‌ها به کابل بازگشته‌اند، در کنار هم زندگی می‌کنند و همین تنوع، به پویایی اقتصادی و اجتماعی این منطقه افزوده است.

امروز اگر کسی در کوچه‌های قلعه موسی قدم بزند، کمتر نشانی از گذشته دور آن خواهد یافت؛ اما در پسِ آپارتمان‌های تازه‌ساز، بازارهای پرهیاهو و سرک‌های آسفالت‌شده، هنوز تاریخ محله‌ای نهفته است که طی بیش از یک قرن، از قلعه‌ای کوچک در حاشیه کابل به یکی از محله‌های پررونق و ارزشمند پایتخت بدل شده است.

منابع:

کریم پوپل. صفحه فیسبوک

گزارش‌های تصویری رسانه‌ها

روایت‌هاهی محلی

یادداشت‌ های شخصی